Vegprestur - Horft til framtíðar Hvernig er hægt að vinna gegn ókostum fámennra skóla

Þorbjörg Arnórsdóttir

Hverjir eru ókostir við starf í fámennum skólum?

Ýmsir ókostir hafa verið tengdir skólastarfi í fámennum skólum. Má þar t.d. nefna að dýrt er að reka fámenna skóla, fáir nemendur og kennarar þýðir að möguleikar til samstarfs og úrræði til náms verða færri, erfitt getur verið að uppfylla og ná fram fjölbreyttum kennslumarkmiðum samkvæmt námskrá og fagleg einangrun kennara verður dragbítur á fjölbreytt og virkt skólastarf (Adrian Bell & Alan Sigsworth 1987).

Rétt er að þetta eru helstu ókostir við starf fámenns skóla, en einnig geta of náin persónuleg tengsl valdið erfiðleikum í litlum samfélögum. Gagnrýni frá heimilum getur verið bundin persónulegum högum starfsmanna og tengslum við þeirra litla samfélag eða ættartengslum fremur en efnislegum rökum eða vinnubrögðum við kennsluna.

Aðbúnaður og aðstaða fámennra skóla er mjög mismunandi og hluti fámennra skóla býr vafalítið enn við frekar slæman aðbúnað hvað varðar einstaka þætti. Með þessu er átt við að fámennur skóli getur haft góða aðstöðu að öllu öðru leyti en hvað varðar aðstöðu t.d. til íþróttaiðkunar. Það sem helst vantar við einstaka skóla er betri tækjakostur, aðgangur að góðum handbókum fyrir kennara, góð aðstaða hvað varðar skólabókasöfn, aðstaða til íþróttaiðkunar og handmenntakennslu og betri frágangur á skólalóðum.

Hvernig er hægt að vinna gegn ókostum fámennra skóla?

Hægt er að vinna markvisst gegn ókostum fámennu skólanna ef vilji er fyrir hendi bæði hjá kennurunum sjálfum, foreldrum, rekstraraðilunum sem standa að rekstri skólanna, fræðsluskrifstofum, yfirvöldum menntamála í landinu og hjá þeim aðilum sem standa að menntun og endurmenntun kennara. Hér verður fjallað um nokkur atriði er skipta máli.

Hvað geta kennarar gert?

Einangrun kennara í fámennum skólum getur vissulega verið til staðar. Það kemur í ljós að bæði í Bretlandi og á Íslandi halda ýmsir sem ekki þekkja náið til skólastarfs í dreifbýli, að kennarar þar búi við mikla einangrun í kennslufræðilegum efnum. Þegar rannsaka átti skólastarf hafði verið reiknað með að finna kennslufræðilega einangrun í fámennum skólum í hinum dreifðari byggðum, en á Íslandi urðu niðurstöður mun jákvæðari en vænst var (Ingvar Sigurgeirsson 1989). Í Bretlandi kom í ljós að kennarar í fámennum skólum þurftu alls ekki að vera einangraðir, jafnvel ekkert frekar en kennarar í stórum skólum (Adrian Bell & Alan Sigsworth 1987).

Það þarf enginn kennari í fámennum skóla að vera einangraður, nema hann vilji það sjálfur, sagði góður maður eitt sinn. Þessi fullyrðing er sannarlega umhugsunarverð. Kennarar fámennra skóla hafa ótal möguleika til að fylgjast með og það nýjasta eru tölvusamskipti sem ættu að auðvelda samskipti milli kennara, menntastofnana og sérfræðinga. Það kom líka fram í könnun Ingvars Sigurgeirssonar að allmargir kennarar við fámenna skóla eru áhugasamari en almennt gerist um flest það sem til framfara horfir: ãKennarar í þessum skólum virðast fylgjast betur með nýmælum en almennt gerist og vera röskari við að viða að sér margs konar gögnum og taka þau í notkun. Einnig sækja þeir oftar kennaranámskeið en starfsbræður þeirra og systur í fjölmennum skólum. Þeir sýna oftar en aðrir viðleitni til að koma á sveigjanlegum kennsluháttum og skipuleggja einstaklingsbundna kennslu." (Ingvar Sigurgeirsson; 1989).

Kennarar fámennra skóla geta sjálfir rofið einangrun sína ef hún er til staðar. Ein leið til þess er að stuðla að aukinni samvinnu milli fámennra skóla og/eða annarra nálægra skóla og vera virkir í félagssamtökum fámennra skóla. Með markvissri og skipulagðri samvinnu eru kennarar fámennra skóla að vinna gegn þeim annmörkum sem geta einkennt starf í fámennum skólum. Hér er m.a. átt við að auka möguleika á samstarfi, auka til muna tækifæri til fjölbreytts skólastarfs og einnig nýta betur kennslutæki og námsgögn.

Fámennir skólar í Noregi hafa jafnframt því sem þeir hafa þróað innra starf lítilla skóla tekið upp nána samvinnu milli þeirra. Meginmarkmið þeirrar samvinnu er að leggja áherslu á faglegt sjálfstæði skólanna og kennaranna sem við þá starfa. Þessi samvinna hefur skilað fámennum skólum í Noregi langt fram á veginn og norskir skólamenn eru farnir að gera sér betur grein fyrir kostum aldursblöndunar í kennslu. Þar hafa kennarar í vaxandi mæli nýtt sér samvinnu og þróunarstarf fámennra skóla til hagsbóta fyrir fjölbreyttara skólastarf í stærri skólum.

Ef fámennir skólar hyggja á samvinnu er mikilvægt að sú samvinna sé skipulögð í tengslum við skipulagningu skólastarfsins í heild. Kennarar þurfa að standa saman að þeirri skipulagningu, finna tíma til sameiginlegrar vinnu og fundarhalda og skipuleggja hvernig og hvar samstarfið á að fara fram. Nákvæm niðurröðun er mikilvæg, því að skólarnir verða gjarnan að taka tillit til samstarfsins þegar farið er að ákveða eigin starfsáætlanir. Skrá þarf niður hvernig samvinnan á að vera og meta þarf reglulega hvernig til hefur tekist. Tengsl við aðrar menntastofnanir eru nauðsynleg og stuðningur frá fræðsluskrifstofu og fleirum getur verið mjög mikilvægur. Mikilvægast er þó að kennarar setji sér raunhæf markmið með samstarfinu og stuðli að því að þau markmið náist með markvissri áætlanagerð og síðar ákveðinni framkvæmd.

Hér á eftir verða taldar upp nokkrar hugmyndir að samstarfsverkefnum sem gætu stuðlað að betra skólastarfi eða skólaþróun í fámennum skólum:

• Skrá niður ýmis verkefni sem unnið er að í skólunum, t.d. þemaverkefni, hópverkefni o.fl. og miðla síðan á milli skóla.
• Vinna saman að starfsáætlun eða skólanámskrá.
• Vinna saman að námsefnisgerð eða verkefnagerð sem hentar til samkennslu eða námsefni sem hentar til kennslu um nánasta umhverfi.
• Sameiginlegir fræðslufundir eða námskeið.
• Kynna eða lesa saman fagbækur.
• Stuðla að samskiptum nemenda fámennra skóla, skólaheimsóknir, félagslíf, íþróttir o.fl.
• Sameiginlegir vinnudagar þar sem ákveðin verkefni eru tekin fyrir.
• Bekkja- eða kennaraskipti milli skóla.
• Skiptast á námsgögnum svo sem einstaklingsverkefnum, myndböndum, hljóðsnældum, skyggnum o.fl.
• Skiptast á kennslutækjum.
• Kennarar fámennra skóla, sem sérhæfa sig í ákveðnu fagi, haldi fræðslufundi fyrir hina kennarana á svæðinu.
• Samræming á námsefni og samráð varðandi skólaskipti nemenda.

Kostir vel skipulagðrar og náinnar samvinnu milli fámennra skóla eru ótvíræðir. Kennarar fá jákvæðan stuðning og nýta sterkar hliðar hvers annars. Andrúmsloftið innan skóla, þar sem þróuð samvinna fer fram, verður án efa betra og sjóndeildarhringurinn stækkar. Líkur eru á að kennarar taki upp agaðri vinnubrögð ef þeir vita hver af öðrum og samvinnan styður faglega við bakið á kennurunum. Einnig eru líkur á að samvinna leiði til meiri virkni og áhuga kennaranna um eigið starf og stuðli þannig að betra skólastarfi. Skólastarfið getur orðið fjölbreyttara, kennarar fara að beita fjölbreyttari vinnubrögðum og fá fleiri hugmyndir og áhugaverðari verkefni til að vinna með. Samvinna milli skóla eykur einnig víðsýni nemenda, það fjölgar í félagahópnum og möguleikar á fjölbreyttu félagsstarfi aukast. Gott samstarf getur einnig sparað vinnu og tíma þegar til lengri tíma er litið en þá verður samvinnan að vera mjög markviss, vel skipulögð og sniðin að þörfum þeirra sem að henni standa.

Hvað geta foreldrar gert?

Kennarar fámennra skóla þurfa að gæta þess vel hversu nátengdur skólinn er því samfélagi sem hann starfar í. Liður í því að losna við ýmis persónuleg óþægindi, sem skotið geta upp kollinum í litlum samfélögum, er að skólinn starfi í takt við það samfélag sem hann er í. Með þessu er ekki átt við að skólaþróun eigi sér ekki stað eða umhverfið sé látið ráða kennslutilhögun í skólanum. Miklu frekar á ég við nána samvinnu við foreldra og aðra, þar sem markmið með skólastarfinu eru vel skýrð. Einnig þarf að gefa foreldrum tækifæri til að taka þátt í starfinu í skólanum og kynnast því af eigin raun. Einn skemmtilegur skóladagur með ýmsum óvæntum uppákomum, þar sem foreldrar og börn vinna saman, getur gerbreytt viðhorfi foreldra til skólans og því starfi sem þar fer fram. Náin samskipti heimila og skóla geta stuðlað að því að foreldrar axli einnig ábyrgð með virkum stuðningi og þátttöku í vinnu barnanna. Foreldrar yrðu því einn aðilinn sem legði sitt af mörkum til eflingar skólastarfs í fámennum skólum.

Hvað geta rekstraraðilar gert?

Rekstraraðilar, sem standa að rekstri grunnskóla, geta stuðlað að betri hag fámennra skóla með margvíslegum hætti. Fyrst og fremst er þó að sýna vilja til að standa sem best að skólastarfinu sjálfu, þannig að besta hugsanlega lausn sé fundin varðandi líðan barnanna í skólanum. Þar er um að ræða skipulagningu skólaaksturs, máltíðir á skólatíma, aðbúnað og umönnun á heimavist ef um heimavistarskóla er að ræða, samfelldan skóladag og einsetinn skóla. Margt af þessu er til staðar í nær öllum fámennum skólum. Má þar nefna máltíðir í hádeginu, samfelldan skóladag og einsetinn skóla. Einnig þurfa rekstraraðilar í samvinnu við kennara að búa litlu skólana sem best hvað varðar húsakost og tæki.

Í því sambandi má nefna að æskilegt er að gera áætlun um hvernig skuli staðið að innkaupum og uppbyggingu. Vinna þarf síðan markvisst að því skref fyrir skref að búa sem best að skólunum. Sú uppbygging tekur aldrei enda, á hverju ári þarf að veita fjármagn til innkaupa og stuðla þannig að því að aðbúnaður og aðstaða til skólahalds verði betri ár frá ári.

Mikilvægt er einnig að rekstraraðilar stuðli að samvinnu milli skóla með samhug og fjárhagslegum stuðningi við hugsanleg samvinnuverkefni eða sameiginleg innkaup skóla. Einnig getur þurft á stuðningi að halda ef tveir eða fleiri skólar vilja ráða saman sérgreinakennara og ferðakostnaður yrði mikill. Ef kennarar ætla að ráðast í umbóta- og þróunarstarf heima í héraði er þörf á fyrirgreiðslu og stuðningi heimaaðila.

Hvað geta fræðsluskrifstofur (innsk. nú skólaskrifstofur) gert?

Fræðsluskrifstofur gegna mikilvægu hlutverki hvað varðar skólahald í dreifbýli. Með starfi þeirra og stuðningi er hægt að hafa jákvæð áhrif á skólastarfið með margvíslegum hætti. Nefna má fræðslufundi um ýmis fagleg málefni, hvatningu og aðstoð við þróunarverkefni, uppsetningu gagnabanka, útlán á námsgögnum eins og myndböndum, handbókum fyrir kennara, ýmsum uppflettiritum o.fl. Í því sambandi væri hægt að útbúa í sérstakar töskur eða kassa ýmis gögn er henta við kennslu ákveðinna greina og skólarnir gætu síðan fengið töskuna senda og haft hana ákveðinn tíma. Einnig mætti hugsa sér að senda reglulega út í skólana ýmsar fagbækur eða handbækur og stuðla þannig að því að skólarnir hafi aðgang að slíku efni. Mikilvægt er líka að starfsmenn fræðsluskrifstofa heimsæki skólana reglulega og stofni til umræðna við kennara og skólastjóra um fagleg efni.

Skólaeftirlit eða aðhald um kennslufræðileg efni er nokkuð sem ekki er til í íslenska skólakerfinu. Því hefur þó verið haldið fram að mikil nauðsyn sé á slíku (Ingvar Sigurgeirsson 1989). Slíkt aðhald gæti komið sér vel fyrir skólastjóra og kennara og styrkt þá í baráttu fyrir betri aðbúnaði og aðstöðu til skólahalds. Það er hins vegar álitamál hvort slíkt eftirlit gæti verið í höndum fræðsluskrifstofu. Líkur eru á að betra væri að fela það aðilum sem ekki eiga beinna hagsmuna að gæta (Ingvar Sigurgeirsson 1989). Ekki væri þó óeðlilegt að fræðsluskrifstofur bentu á það sem betur mætti fara eða styddu við bakið á skólastjórum, kennurum og skólanefndum með ráðgjöf og stuðningi við uppbyggingu skóla.

Hvað geta menntastofnanir og yfirvöld menntamála gert?

Það hefur berlega komið fram í þessum skrifum hvað það skiptir miklu máli að til starfa í fámennum skólum komi hæfir kennarar sem eru tilbúnir að takast á við kennslu í aldursblönduðum hóp. Það hefur einnig komið fram að það hvernig til tekst í starfi skóla er meira tengt hæfni kennaranna í fámennum skólum en fjölmennum. Með tilliti til þess að fámennir skólar eru helmingur grunnskóla á Íslandi, er það því hörmulegt hversu menntastofnanir hafa lítið sinnt því að gefa kennurum kost á að mennta sig til að kenna í aldursblönduðum hóp. Það er án efa eitt þýðingarmesta atriðið við að bæta starf í fámennum skólum á Íslandi. Jafnframt því þarf að stuðla að því að kennarar fámennra skóla eigi kost á góðri endurmenntun, sem hæfir litlum skólum, auk almennra námskeiða. Sú endurmenntun þyrfti að beinast að atriðum eins og námskrárgerð, kynningu á kennsluaðferðum sem henta fámennum skólum og þjálfun í skipulagningu á skólastarfi og niðurröðun á námsefni.

Það þarf viðurkenningu menntastofnana og fræðsluyfirvalda á því að kennsla í fámennum skólum sé ekki neyðarúrræði, viðhorfsbreytingu gagnvart kennsluháttum og vinnuaðstæðum og vitneskju um að í samkennsluskólum séu aðstæður til að stunda markvisst uppeldistarf. Þessir aðilar þurfa að gera sér ljóst mikilvægi öðruvísi kennaramenntunar en bara menntunar sem hentar til kennslu í fjölmennum bekkjum skóla í þéttbýli. Kannski væri það líka hollt fyrir skólamenn í þéttbýli að líta til þróunarstarfs í fámennum skólum, draga af því lærdóm, vega og meta, kynna sér ákveðnar hugmyndir og athuga hvort þær nýtast ekki einnig við nýbreytnistarf í stórum skólum. Yfirvöld menntamála þurfa að viðurkenna samkennsluskólann sem eðlilega skólagerð í dreifbýli. Þá viðurkenningu þarf að sýna í verki með því að sjá dreifbýlinu áfram fyrir fjármagni til reksturs grunnskóla með öflugum jöfnunarsjóðum til að tryggja jafnrétti til náms eins og kostur er.

Forráðamenn skóla og yfirvöld menntamála þurfa að gera sér ljóst að það að leggja niður litla skóla er ekki alltaf besti kosturinn. Langur skólaakstur er einnig dýr og afar slæmur kostur fyrir ung börn. Að vera í skóla langt frá heimili sínu og jafnvel í ólíku umhverfi skapar óöryggi og er ekki þroskavænlegt fyrir ung börn. Í öllum ákvörðunum í skólamálum verður að horfa fram á veginn, það eru mismunandi aðstæður í þessu landi og það verður að taka tillit til þess, þegar ákvarðanir eru teknar. Fræðsluyfirvöld þurfa að styðja við starf allra skóla í landinu, líka fámennra skóla og gera sér grein fyrir því að þar er hægt að skapa þroskavænlegt námsumhverfi þó að á annan hátt sé en í þéttbýli. Starf allra skóla í landinu, hvar sem þeir eru, þarf að miðast að því að skólinn skili sínu hlutverki, íslensku samfélagi til heilla. Til að ná því markmiði þarf að stuðla að góðu námsumhverfi, fjölbreyttum námstækifærum og vel menntuðum kennurum í öllum skólum á Íslandi.