Vegprestur - Kennslufræðileg umfjöllun um samkennslu: Samkennsla

Hafsteinn Karlsson

(Greinin var áður birt í Nýjum menntamálum 4. tbl. 11. árg.)

Á undanförnum árum hefur hugtakið samkennsla nokkuð borið á góma í skólamálaumræðu hér á landi. Það á við um þegar tveimur eða fleiri árgöngum er kennt saman í einni deild.

Samkennslan á sér langa sögu hér á landi sem og annars staðar. Í farskólunum gömlu voru t.d. nemendur á ýmsum aldri saman í kennslu. Með auknu þéttbýli þótti hagræði að því að hafa nemendur á sama aldri í kennsluhópum. Með því móti gat kennarinn staðið fyrir framan bekkinn og kennt öllum það sama í einu.

Samkennsla er einkum stunduð í fámennum skólum. Þar eru nemendur það fáir að nauðsynlegt er að hafa tvo eða fleiri árganga saman í deild. Með nýbreytnistarfi undanfarinna áratuga hafa einhverjar tilraunir verið gerðar með blöndun árganga í fjölmennum skólum. Við úthlutun kennslustunda til þessara skóla er þó ekki gert ráð fyrir þess háttar skipulagi og gerir það málið því nokkuð erfiðaðra viðfangs fyrir þessa skólagerð. Samkennslan er því í reynd kennslufyrirkomulag fámennisins þó að auðveldlega megi nota hana í fjölmennari skólum.

Í samkennsluhópum eru að jafnaði nokkru færri nemendur en í bekkjardeildum stærri skólanna. Algengt er að tveimur, þremur eða jafnvel fjórum árgöngum sé kennt saman. Einstaka skólar eru það fámennir að fleiri árgangar eru í hóp. Grunnskólalög kveða á um hversu margir nemendur mega vera í samkennsluhópum. Ef aldursflokkar eru fleiri en fjórir skal miðað við að nemendur séu ekki fleiri en 8, 12 ef aldursflokkar eru fjórir, 17 ef árgangar eru þrír og 22 ef tveir árgangar eru saman í deild. Fræðslustjóri getur fjölgað nemendum um allt að fjóra í deild, en verður þá jafnframt að úthluta skólanum fleiri kennslustundum.

Það má ljóst vera að samkennsla krefst annarra vinnubragða, öðruvísi skipulagningar af hálfu kennara og að nokkru leyti annars námsefnis en árgangakennsla. Einnig hljóta aðstæður í samkennsluhóp að vera nokkuð aðrar en í venjulegri bekkjardeild. Í þessari grein ætla ég að drepa á fáein atriði sem ætla má að séu einkennandi fyrir samkennslu.

Einstaklingskennsla vegna aldursmunar

Það sem blasir við kennara, sem kemur inn í skólastofu í samkennsluskóla, eru tíu til tuttugu nemendur á mismunandi aldri. Ef til vill eru þeir allir að vinna í sömu námsgrein en það er allt eins líklegt að svo sé ekki. Mismunandi námsefni er í gangi í hverri kennslustund, nemendur vinna á mismunandi hraða og kennarinn verður því að ganga á milli þeirra og aðstoða hvern þeirra sérstaklega. Það er ekki oft sem hann getur staðið upp við töflu og matreitt námsefnið ofan í alla í einu. Ekki oft en það kemur þó vissulega fyrir. Samkennslan krefst því einstaklingskennslu fremur en hópkennslu. Bein samskipti kennara og nemanda eru meiri en í venjulegri árgangakennslu. Það leiðir til þess að kennarinn hefur góða yfirsýn yfir getu sérhvers nemanda, getur veitt honum talsverða athygli og komið til móts við hann þar sem hann er staddur.

Þrátt fyrir að einstaklingskennsla sé einkennandi fyrir samkennsluna gefast ýmis tækifæri til hópkennslu. Þau ber að nýta og undirstrika þannig að nemendur á mismunandi aldri geti tekist á við verkefni í sameiningu.

Vegna þess að nemendur í samkennsluhópum eru á mismunandi aldri, verður kennarinn ævinlega að gera sér grein fyrir þeim þroskamun sem á þeim er. Þetta þurfa reyndar allir kennarar að gera, líka þeir sem kenna í bekk þar sem nemendur eru allir fæddir á sama árinu. Þroskamunur getur ekki síður verið mikill þar en í samkennsluhópi. Einstaklingskennsla, hinn augljósi þroskamunur og fáir nemendur í samkennsluhópi gera kennaranum auðveldara um vik að sinna vel þeim einstaklingum sem eiga í einhvers konar námserfiðleikum.

Í kennslustofum samkennsluskóla aðstoða eldri nemendur gjarnan þá yngri og stundum öfugt ef þeir fyrrnefndu hafa gleymt einhverju sem hinir eru nýbúnir að læra. Það má því segja að kennarinn hafi nokkra aðstoðarkennara með sér og nemendur átta sig á því að það eru fleiri en kennarinn sem geta leiðbeint þeim.

Í samkennsluskólum fá allir nemendur að kynnast því að vera yngstir í hóp og seinna meir hinir elstu. Í fyrstu lenda þeir í hlutverki nýliðans. Fyrsta skóladaginn taka hinir eldri á móti þeim og hjálpa þeim fyrstu skrefin á skólagöngunni. Færsla á milli námshópa gerist venjulega á tveggja til þriggja ára fresti. Þeir ãfá þannig að kynnast breytingunni sem barn upplifir þegar það kemur sem ãnýliði" inn í hóp og þarf aðstoð annarra til að venjast honum, uns það er orðið heimavant sjálft og getur hjálpað öðrum að finna sig í ãnýja" umhverfinu." (Thurler, Monica Gather og Kopmels, Dook. 1988. bls. 7). Námið frá ári til árs verður þannig nokkuð samfellt. Í kennslustundum sjá yngri nemendurnir til hvers er ætlast af þeim á næsta ári og viðbrigðin við að fara á milli bekkja verða lítil.

Nemendur gera lítið úr aldursmun og vinskapur myndast á milli þeirra án tillits til aldurs. Þetta kemur glöggt fram á skólavellinum. Þar leika stórir og litlir sér saman og virðist aldursmunur ekki hafa nein áhrif á leikinn.

Samkennslukennarinn

Kennarar eru yfirleitt ekki menntaðir eða þjálfaðir til að kenna í aldursblönduðum námshópum. Það verða þeim oft veruleg viðbrigði þegar þeir standa frammi fyrir hópi nemenda á mismunandi aldri. Þar við bætist að í fámennum skólum þurfa þeir jafnframt að kenna margar námsgreinar, jafnt bóklegar sem verklegar. Sú spurning vaknar hvort kennarar séu nægilega vel undirbúnir til að inna svo fjölbreytta kennslu sómasamlega af hendi. Í kennaranáminu er áhersla lögð á að kennaraefni verði sérfræðingar í einni eða tveimur greinum. Það má því segja að verið sé að mennta greinakennara en ekki almenna kennara sem geti kennt margar námsgeinar. Þetta vandamál hafa fámennir skólar reynt að leysa með ýmsu móti. Stundum sameinast nokkrir skólar um verkmenntakennara en oftast hygg ég að kennaraliðið skipti verkmenntagreinunum á milli sín, þannig að hver og einn geti sérhæft sig í einni grein. Eftir nokkurra ára starf í fámennum skóla hafa kennarar yfirleitt tamið sér vinnubrögð sem ganga mjög vel við þessar kringumstæður og vandamálin hverfa ef stöðugleiki helst í kennaraliði.

Grundvöllur að árangursríku starfi kennara er skipulag og áætlanagerð. Það á ekki síst við um þá sem kenna í aldursblönduðum námshópum. Að hausti þarf kennarinn að skipuleggja komandi skólaár. Sú vinna helst að sjálfsögðu í hendur við skólanámskrárgerð. Varðandi námsefnið verður hann að ígrunda rækilega hvað er hægt að taka með öllum nemendum deildarinnar og hvað er bundið við ákveðna árganga eða einstakling. Hluta kennslunnar verður jafnvel að skipuleggja þrjú ár fram í tímann. Ef þrír árgangar eru saman í deild er möguleiki á að kenna þeim öllum sama námsefni í t.d. náttúrufræði á sama tíma. Fyrsta veturinn yrði farið í lífið í sjónum, eða fersku vatni, annan veturinn í mannslíkamann og þann þriðja í dýrafræði. Það verður að tryggja að allir árgangar fái fræðslu í öllum þessum þáttum og því verður að skipuleggja svo langt fram í tímann. Skipulag kennslustunda skiptir einnig verulegu máli. Ef kennari ætlar t.d. að leggja inn einhver atriði með hluta nemenda, eða sinna ákveðnum einstakling, sérstaklega vel, þá þarf að gæta þess að hinir hafi eitthvað að gera á meðan. Þeir þurfa að fá verkefni sem þeir geta leyst af eigin rammleik, einir sér eða með félögum sínum.

Árgangar geta verið misjafnlega stórir í aldursblönduðum hópum. Sú hætta er fyrir hendi að mjög fámennir árgangar hverfi inn í næsta árgang. Ef fámenni árgangurinn er elsti árgangur samkennsluhópsins er hætt við að kennari geri of litlar kröfur til hans og beri hann saman við árganginn á eftir. Þetta verða kennarar að sjálfsögðu að varast sérstaklega.

Það skiptir verulegu máli hvernig kennarar veljast saman. Áhugasamt, samhent kennaralið getur náð ótrúlegum árangri á meðan sundraðir, áhugalausir kennara geta unnið mikil spjöll. Oft er sagt að góður kennari verði betri í fámennum skóla en slæmur kennari verri. Það eru orð að sönnu.

Námsefni

Með auknum þroska og aldri fá nemendur sífellt þyngri og flóknari verkefni að glíma við. Með því móti eykst þekking þeirra og hæfni. Aðalnámskrá grunnskóla kveður á um hvað skuli kennt í grunnskólum landsins. Kennarar hafa mjög frjálsar hendur um hvernig þeir kenna og hvaða námsefni þeir nota. Hér er reyndar ekki um auðugan garð að gresja hvað námsbækur varðar og því miður er ástæða til að ætla að þær fáu kennslubækur, sem til eru, stjórni um of kennslunni. En það er margt hægt að kenna án kennslubóka, það hafa allir kennarar reynt. Því fylgir hins vegar nokkru meiri vinna.

Það er ljóst að kennari, sem á að kenna aldursblönduðum námshópi, verður að útbúa talsvert námsefni sjálfur vilji hann á annað borð nýta sér þá kosti sem samkennslan gefur. Þau verkefni þurfa að stigþyngjast og oft er gott að hafa þau þannig að nemendur geti leyst þau og farið yfir upp á eigin spýtur. Verkefnin geta t.d. verið á veggspjöldum með einföldum fyrirmælum eða á ljósrituðum verkefnablöðum. Einn ótvíræður kostur við samkennsluna er að kennarinn getur í kennslu sinni miðað fremur við þroska nemenda en árgang. Það er alls ekki víst að allir nemendur í sama árgangi hafi t.d. þroska til að takast á við viðfangsefni sömu bókarinnar. Þyngdarstig bóka ætti því ekki að gefa til kynna með því að merkja - þær ákveðnum árgangi.

Undirritaður hefur verið að gera tilraun með breytta kennsluhætti í móðurmáli í sínum skóla. Hún gengur út á það að nemendur lesa býsn af bókum, skrifa á hverjum degi texta sem þeir semja sjálfir, kennararnir lesa mikið fyrir þá og svo er náttúrulega mikið talað. Nemendur eru leiddir áfram í skrifum sínum með aðferð sem á íslensku er gjarnan kölluð skrifað í skrefum en heitir á útlensku process writing. Kröfur eru gerðar til hvers nemanda með tilliti til þroska hans. Hver og einn vinnur út frá eigin forsendum, eigin getu. Þessi aðferð hentar ákaflega vel í samkennslu en á einnig vitaskuld ekki síður erindi í árgangakennslu.

Þá má benda á að þemavinna hentar vel í samkennslunni. Margir kennarar kvarta undan því að erfitt sé að kenna samfélagsfræði í samkennslu. Sumir hafa leyst þann vanda með þemavinnu. Þá er samfélagsfræðitímum safnað upp og t.d. Íslandssagan tekin í einni lotu. Allir nemendurnir takast á við sama efnið, þ.e.a.s. sögu landsins. Hver árgangur hefur sína námsbók en auk þess er talsvert af öðrum bókum sem allir hafa aðgang að. Þeir grúska í mismunandi tímabilum og kennarinn gerir mismiklar kröfur til þeirra og tekur þá mið af þroska og aldri. Í lokin getur verið sýning sem gefur yfirlit yfir Íslandssöguna. Þannig rifja eldri nemendur upp það sem þeir hafa áður lært og hinir yngri sjá hvað það er sem þeir eiga eftir að læra.

Sveigjanleiki

Eins og komið hefur fram er samkennsla einkum stunduð í fámennum skólum á Íslandi. Þar eru möguleikar til sveigjanlegra starfshátta miklir auk þess sem aldursblöndunin krefst nokkurs sveigjanleika innan skólastofunnar. Kennarar eru fáir og hver þeirra hefur mikil áhrif á stefnumótun og ákvarðanatöku. Vegna smæðar skólans hafa þeir allir góða yfirsýn yfir starf sitt og allt skólastarfið. Þegar þarf að sveigja til stundaskrá er það auðvelt vegna þess að kennarinn þarf ekki að ráðfæra sig eða taka tillit til nema eins eða tveggja annarra kennara. Þetta skapar góð skilyrði til þróunarstarfs.

Það er ekki hægt að draga upp einhlíta mynd af íslenskum samkennsluskólum. Sjálfsagt eru þeir jafnólíkir og þeir eru margir. Ástæðan er einfaldlega sú að skólastarfið í hverjum þeirra mótast einkum af kennurunum, nemendunum, foreldrum, umhverfinu og því húsnæði sem skólinn hefur yfir að ráða. Sumir skólar halda sig nokkuð á hefðbundnum nótum, aðrir hafa galopna kennsluhætti og hinir eru einhvers staðar á milli.

Opinn skóli, einstaklingskennsla, sjálfstæð vinnubrögð, náin tengsl við heimili, aldursblöndun námshópa og fleiri slík hugtök hafa oft heyrst í nýbreytnistarfi undanfarinna áratuga. Þau eiga sér rætur í fámenna samkennsluskólanum. Það sýnir e.t.v. gleggst þann sveigjanleika og þá möguleika sem þeir bjóða upp á.

Betri árangur nemenda?

Spurningin um árangur skólastarfsins fyrir nemendur er áleitin. Hér á landi hafa ekki verið gerðar rannsóknir á því hvort samkennsla hafi neikvæð eða jákvæð áhrif á nám nemenda. Erlendis hefur þetta eitthvað verið athugað og það er a.m.k. ekkert sem bendir til þess að áhrifin séu neikvæð. (Miller, 1991).

Í þessu sambandi má benda á mikilvægi þess að nýta vel þann tíma sem nemendur hafa í skólanum. Námsgreinaskipti, kennaraskipti, færsla nemenda milli kennslustofa, agavandamál, óskýr fyrirmæli kennara er allt til þess að tefja þann tíma sem á að fara í nám. Ætla má að nýting tíma í fámennum samkennsluskólum geti alla jafna verið nokkuð góð. Yfirleitt kennir sami kennari flestar námsgreinar, nemendur halda oftast kyrru fyrir í sömu kennslustofunni, agavandamál eru fremur lítil og oft auðleysanleg og vegalengdir innan skólans eru litlar.

Annað atriði snertir félagslega virkni nemenda. Í því litla samfélagi, sem fámenni skólinn er, þurfa allir að taka þátt í leikjum á skólalóðinni, allir verða að skrifa eitthvað í skólablaðið, allir koma fram á skólaskemmtunum og allir eru með í félagslífinu. Nemendur venjast því á að taka þátt og finna fyrir mikilvægi hvers og eins. Enginn verður útundan. Þetta m.a. leiðir til minni agavandamála. Í bók sinni Skóli - nám - samfélag segir Wolfgang Edelstein (1988): ãEin merkasta rannsókn, sem gerð hefur verið á áhrifum stóra skólans, er könnun Barkers og Gumps (1964) á áhrifum skólastærðar á hegðun nemenda Þessi rannsókn leiddi í ljós að framboð skólanna á áhugaverðum viðfangsefnum jókst ekki að sama skapi og stærð þeirra óx, og að áhugi nemenda og þátttaka í stórum skólum var ekki í samræmi við framboðið. Í minni skólunum voru nemendur virkari í félagslífinu, réðust bæði í fleiri og erfiðari verkefni og sýndu meiri ábyrgð. Færri nemendur voru utanveltu í samskiptum eða leiðitamir fylgifiskar foringja. Jafnvel nemendur með lága greindarvísitölu og lélegan námsárangur tóku virkari þátt í félagslífinu heldur en meðalfærir nemendur í stærri skólunum. Nýlegar rannsóknir hafa svipaða sögu að segja (Goodlad 1984)." (bls. 119). Hér að framan hef ég tínt til nokkur atriði sem ég tel að einkenni samkennslu. Rétt er að benda á að margt af því nota kennarar í fjölmennum skólum inni í sínum bekk. Samkennsla og árgangakennsla eru tvenns konar fyrirkomulag sem mótast hefur af aðstæðum á hverjum stað. Samkennslan hentar ákaflega vel í fámennum skólum og gefur þar ýmsa möguleika. Í fjölmennari skólum hefur gefist betur að skipta í bekki eftir árgöngum. Ég ætla mér ekki að reyna að svara því hvort samkennsla eða árgangakennsla gefi betri árangur. Það fer eftir því hvernig kennarar vinna verk sín og hvernig þeir nýta sér þá möguleika sem gefast á hverjum stað.

Heimildir og lesefni

Alma Oddgeirsdóttir, Helga G. Guðjónsdóttir, Ragnheiður Axelsdóttir. 1988. Fámennir samkennsluskólar - Starfsáætlun. B.Ed. ritgerð við Kennaraháskóla Íslands.

Barker, Bruce O. 1986. The Advantages of Small Schools. ERIC Digests.

Guðný Helgadóttir. 1980. Um opinn skóla: Fossvogsskóli. Menntamálaráðuneytið, skólarannsóknadeild.

Ingólfur Á. Jóhannesson. 1983. Menntakerfi í mótun. Barna- og unglingafræðslan á Íslandi 1908 - 1958. Gefið út af höfundi.

Kolbrún Hjörleifsdóttir, Sigþór Magnússon, Símon Waagfjörð. 1988. Margur er knár þótt hann sé smár.... Ný menntamál 3 6:24 - 29.

Margrét Harðardóttir, Sigþór Magnússon. 1990. Fámennir skólar. Niðurstöður úr könnun. Menntamálaráðuneytið, skólaþróunardeild.

Miller, Bruce. 1991. Teaching and Learning in the Multigrade Classroom: Student Performance and Instructional Routines. ERIC Digests.

Pétur Bjarnason. 1992. Staða fámennisskóla í skólakerfinu. Geta þeir rækt hlutverk sitt? Uppeldi og menntun, tímarit Kennaraháskóla Íslands 1,1:232-241.

Thurler, Monice Gather og Kopmels, Dook. 1988. Nýbreytni í starfi grunnskóla. Menntamálaráðuneytið.

Wolfgang Edelstein. 1988. Skóli - nám - samfélag. Iðunn.