Vegprestur - Kennslufræðileg umfjöllun um samkennslu: Samskipti heimila og skóla

 

Kristinn Breiðfjörð Guðmundsson

Hér á eftir er ætlunin að fjalla um meginþætti í samskiptum heimila og skóla. Bent verður á rök fyrir því að leggja sérstaka áherslu á þennan þátt skólastarfsins auk þess sem gerð verður grein fyrir helstu atriðum slíkra samskipta. Í stuttum kafla sem þessum eru ekki tök á að fjalla ítarlega um einstök atriði í samskiptum heimila og skóla en þess í stað verður lögð áhersla á að veita yfirlit yfir helstu þætti eða svið slíkra samskipta með tilliti til skipulags skólastarfs og stefnumörkunar.

Mikilvægi samstarfs milli heimila og skóla

Samstarf heimila og skóla hefur að mínu mati tvær meginhliðar. Önnur snýr að lagalegri og siðferðilegri ábyrgð foreldra til að tryggja velferð barna sinna og menntun, hin að þeirri staðreynd að vaxandi fjöldi rannsókna sýnir að þátttaka foreldra í sjálfu menntunarferlinu hefur jákvæð áhrif á námsárangur og þroska barna. En fyrst örfá orð um lagalega og siðferðilega hlið málsins.

Rétt er að benda á 2. gr. laga um grunnskóla (nr. 49/1991) þar sem skýrt er kveðið á um að grunnskólinn skuli inna hlutverk sitt af hendi í samvinnu við heimilin. Þá er í Aðalnámskrá grunnskóla bent á rétt og ábyrgð foreldra, samkvæmt mannréttindasamþykktum sem Íslendingar eru aðilar að, til uppeldis barna sinna og að skólum beri að virða þennan rétt. Ennfremur að hvert foreldri

...fái tækifæri til þess að taka ábyrgan þátt í skólastarfi. Skólinn á að eiga frumkvæðið með því að veita heimilum upplýsingar og leita upplýsinga hjá foreldrum/forráðamönnum og samstarfs við þá. (Aðalnámskrá grunnskóla 1989:9).

Það er því alveg ljóst að ef skóli á að sinna lagalegum og siðferðilegum skyldum sínum verða kennarar og skólastjórar að leggja rækt við samskipti heimilis og skóla. En snúum okkur þá að hinni hlið málsins sem kemur fram í þeirri fullyrðingu að ,,réttar" áherslur í samskiptum heimila og skóla séu ein af forsendum árangursríks skólastarfs. Þar er mælikvarðinn námsárangur og þroski nemenda.

Því miður hefur fremur lítið farið fyrir rannsóknum í menntamálum hér á Íslandi þó að nokkuð hafi þokast í rétta átt á síðustu árum. Helst er því að leita fanga í erlendum rannsóknum þó að draga megi í efa að fullkomin samsvörun geti orðið milli íslenskra aðstæðna og niðurstaðna erlendra rannsókna. Í geysivíðtækri breskri rannsókn á námsárangri nærri 2000 skólabarna á aldrinum 7-11 ára í fimmtíu skólum, sem stóð yfir í fjögur ár, komu í ljós tólf þættir sem virtust vera tengdir námsárangri barnanna (ekki var um orsakasamhengi að ræða). Einn þessara þátta var þátttaka foreldra í skólastarfi. Í bókinn School Matters, sem fjallar um þessa rannsókn (The Junior School Project), kemur m.a. fram að þátttaka foreldra í skólastarfi hefur jákvæð áhrif á framfarir og þroska nemenda. Þessi þátttaka nær til aðstoðar í kennslustofum, námsferða og þátttöku foreldra í fundum til að ræða árangur barnanna. Þátttaka foreldra í menntandi og þroskandi viðfangsefnum á heimilinu reyndist einnig vera til bóta. Þar sem foreldrar lásu fyrir börn sín, hlustuðu á þau lesa og sáu þeim fyrir aðgangi að bókum komu einnig í ljós jákvæð áhrif á námsárangur.

Svo furðulegt sem það nú er þá fannst ekki jákvætt samband á milli tilvistar formlegs foreldrafélags og góðs árangurs í skólastarfi. Þó að ekki séu ljósar ástæður þessa, þá má vera að foreldrum finnist formleg uppbygging slíkra félaga ógnandi eða letjandi og fæli þar með foreldra frekar frá en hvetji til þátttöku í skólastarfi. Einnig kom í ljós að sumum foreldrum fannst sem tilhneigingar gætti til fámennisstjórnunar eða klíkumyndana um stjórnun félaganna (Mortimore o.fl. 1988:255).

Í samantekt á niðurstöðum úr fjölda bandarískra rannsókna komust Clark og félagar (sjá Fullan 1991:229) að því að árangursríkasta skólastarfið tengist þátttöku foreldra í athöfnum tengdum námi og kennslu frekar en skólastarfi almennt. Henderson (sjá Long 1986:35) hefur, samkvæmt svipaðri rannsókn, bent á að mestu máli skipti að þátttaka foreldra sé vel skipulögð, víðfeðm og langæ auk þess sem keppt skal að því að samhæfa reynslu barnsins í skólanum og á heimilinu.

Meginatriðið samkvæmt þessum rannsóknum er því að eftir því sem þátttaka foreldra er meiri á sviði viðfangsefna tengdum námi og kennslu, því meiri áhrif hefur hún á námsárangur og þroska barna. Það er því höfuðatriði fyrir alla aðila, ekki síst skólastjóra og kennara, að gera sér glögga grein fyrir þeim markmiðum sem sett eru í samstarfinu milli þessara aðila; hverjar áherslurnar eigi að vera og hvers vegna. Það skal áréttað hér að þó ekki hafi fundist samband á milli árangursríks skólastarfs og þátttöku foreldra í stjórnun skóla er ekki ástæða til að leggja slíka þátttöku af, þar liggja önnur markmið til grundvallar eins og áður hefur komið fram. Engu að síður er mikilvægt að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd að tími foreldra og kennara er takmarkaður og því áríðandi að verja honum á þann veg að sem bestur árangur náist.

En þá er að fjalla nokkuð um meginþætti í samskiptum heimila og skóla. Til hægðarauka verður umfjöllunin í fimm aðgreindum flokkum eða sviðum sem þó skarast að nokkru leyti eins og eðlilegt er. Þessir flokkar eru:

1. Foreldrahlutverkið - stuðningur skóla
2. Þátttaka foreldra í heimanámi barna
3. Þátttaka foreldra í skólastarfi
4. Boðskipti milli heimila og skóla
5. Samtök foreldra og fulltrúar þeirra í nefndum og ráðum

1. Foreldrahlutverkið - stuðningur skóla

Það ætti að vera á færi vel menntaðra og reyndra kennara að veita foreldrum fræðslu um uppeldi barna. Einnig þarf að gera foreldrum ljóst á skýran hátt til hvers skólinn ætlast af þeim, t.d. í sambandi við fatnað, fjarvistir, námsgögn, hreinlæti, hvíld og hegðun nemenda. Fjalla þarf um atriði eins og iðjuleysi og lélega ástundun í námi engu síður en of mikið vinnuálag á nemendur, t.d. vegna öflunar aukatekna eða vinnu við atvinnurekstur foreldra eða ættingja.

Þetta er best gert með fræðslu og leiðbeiningum, bæði beint eða í samvinnu við foreldrafélag viðkomandi skóla ef slíkt félag er starfandi. Einnig er hugsanlegt að virkja skólanefnd eða félagsmálanefnd viðkomandi sveitarfélags. Þannig má bjóða upp á umræðufundi og námskeið þar sem fjallað er um efni eins og tómstundir, íþróttir, heimanám, einelti, reykingar, fíkniefni o.s. frv. Markmiðið er að skapa sjálfstraust meðal foreldra með því að veita þeim fræðslu um þroskaferli barna og unglinga og hjálpa þeim til að sjá heimilið sem þroskandi námsumhverfi.

Það er hlutverk kennara engu síður en fagfólks í heilsugæslu og á fræðsluskrifstofum að stuðla að andlegu og líkamlegu heilbrigði og öryggi barna og unglinga. Kennarar geta veitt foreldrum mikilvægan stuðning, fræðslu og jafnvel aðhald ef með þarf í þessu efni. Benda má á skyldu kennara og þeirra, sem afskipti hafa af börnum, að fylgjast með ástandi og líðan skjólstæðinga sinna og gera viðvart til barnaverndarnefndar ef út af bregður (13. gr. laga um vernd barna og ungmenna nr. 58/1992).

2. Þátttaka foreldra í heimanámi

Heimanám er mikilvægur þáttur í tengslum heimila og skóla sem verðskuldar meiri athygli en almennt gerist í dag. Þessi þáttur tengist þörf barna til að fylgst sé með þeim og þau aðstoðuð og hvött til athafna sem hæfa þroska þeirra og getu, oft í tengslum við hugmyndir og tilmæli frá skólanum. Það er mikilvægt að sem mest og best samræmi sé á milli þess sem sagt er og gert á þessum tveimur stöðum. Ljóst má vera að stefnu skóla varðandi heimanám, og reyndar fleiri þætti skólastarfsins, þarf að ræða og móta í samstarfi foreldra og skóla. Slíkt eykur skilning og samstöðu sem nokkuð virðist á skorta þegar grannt er skoðað.

Í nýlegri athugun á samskiptum heimila og skóla kom í ljós að jafnvel þó að skólastjórar teldu að engin ákveðin stefna væri í þeirra skóla varðandi heimanám þá höfðu foreldrar aðra reynslu (Kristinn B. G. 1993). Þetta bendir til þess að almennir kennarar móti eigin stefnu sem síðan getur verið breytileg frá einum kennara til annars. Einnig kom fram sú skoðun bæði meðal skólastjóra og foreldra að framtíðarskipan mála ætti að vera þannig að öll vinna færi fram í skólanum. Rökin voru þau að slíkt jafni aðstöðumun barna og sé þægilegra fyrir foreldra. Greinilegt er að þessar skoðanir stangast á við niðurstöður þeirra rannsókna sem greint var frá hér að framan varðandi námsárangur nemenda.

Í þessu samhengi ber að leggja áherslu á uppeldislegt gildi heimanáms og ábyrgð foreldra í þeim efnum. Enn fremur er rétt að benda á að þegar vel tekst til um fyrirkomulag heimanáms skapast gullið tækifæri til að treysta og víkka sambandið á milli foreldra og barns annars vegar og skóla og foreldra hins vegar.

3. Þátttaka foreldra í skólastarfi

Hér á Íslandi er algengast að foreldrar styðji við skólastarfið án þess að koma inn í kennslustofurnar. Þar má nefna fjársafnanir til kaupa á tækjum, vinnu við leiktæki á skólalóð, fara í ferðalög með nemendum og bjóða upp á eða aðstoða við ýmsar félags- og menningarsamkomur (Guðni Olgeirsson & Unnur Halldórsdóttir, 1991). Þessu er nokkuð öðruvísi farið t.d. í Svíþjóð, Bretlandi og víða í Bandaríkjunum þar sem foreldrar koma gjarnan inn í skólann og aðstoða við ýmis störf. Þar má nefna viðhald og viðgerðir á bókum, að ganga frá munum til sýningar, hlusta á nemendur lesa og aðstoða við réttritun o. fl. í kennslustundum meðan kennarinn sinnir öðrum nemendum. Þar er einnig algengt að foreldrar aðstoði við kennslu í heimilisfræði og mynd- og handmennt og komi inn í bekki til að segja frá starfi sínu eða áhugamálum.

Með þessu móti eykst þekking og gagnkvæmur skilningur foreldra og kennara á hlutverki hvors um sig og foreldrar komast betur í snertingu við það sem skólinn er að fást við. Einnig auðveldar þessi reynsla foreldrum að átta sig á hvernig þeir geta betur aðstoðað börn sín við heimanám og þeir kynnast kennurum og stofnuninni á raunsærri hátt en áður var.

Helstu vandamál tengd beinni þátttöku foreldra í skólastarfi er aukið vinnuálag á kennara og stjórnendur skóla við skipulagningu og stjórnun. Þá getur eða vill aðeins hluti foreldra taka þátt í þessu starfi og til eru dæmi þess að einstaka foreldri sé ekki fært um að taka slíkt verkefni að sér. Samkvæmt erlendri rannsókn eru það einkum tveir þættir sem geta haft mjög hamlandi áhrif á samskipti heimila og skóla. Þeir eru að:

Þá hafa samtök kennara verið gagnrýnin á að hleypa ófaglærðu fólki inn í stofurnar en reynslan af þessu fyrirkomulagi virðist hafa svæft þær mótbárur t.d. í Bretlandi. Menntun og þjálfun kennara er hins vegar nokkur Þrándur í Götu, þar sem víða virðist lítil eða engin áhersla lögð á samskipti við fullorðið fólk í kennaranámi, aðeins nemendur.

Eins og áður sagði virðist nokkuð algengt að þátttaka foreldra í skólastarfi hér á landi sé fólgin í mætingu á ýmiss konar samkomur, t.d. íþróttamót, árshátíðir og fræðslufundi sem gjarnan eru haldnir í samvinnu við foreldrafélög. Þessi þáttur hefur verið að þróast frá stofnun fyrstu foreldra- og kennarafélaganna á fimmta áratugnum. Frekar verður rætt um foreldrafélög og starfsemi þeirra hér á eftir.

4. Boðskipti milli heimila og skóla

Greið og örugg boðskipti milli heimila og skóla er einn af grundvallarþáttum nútíma skólastarfs. Skólinn þarf að veita foreldrum upplýsingar um starfsemi sína og gengi nemenda og afla upplýsinga hjá foreldrum um aðstæður nemenda til að geta mætt þörfum þeirra sem best. Það er því mikilvægt að á milli þessara aðila séu greiðar boðleiðir. Algengast er að þessi boðskipti séu annaðhvort munnleg eða skrifleg.

,,Hið ritaða orð"

Þar er einkum um að ræða fréttabréf, skóladagatöl, bréf, bæklinga, veggspjöld og samskiptabækur. Á seinni árum hefur færst mjög í vöxt að skólar sendi heim með nemendum pésa eða bækling með grunnupplýsingum um skólann og starfsemi hans. Stundum er slíkur bæklingur hluti eða ágrip af skólanámskrá viðkomandi skóla. Annars staðar eru gefin út fréttabréf með reglulegu millibili þar sem fjallað er um margvísleg málefni auk útlistunar á stefnu skólans í einstökum málum. Ekki er nákvæmlega vitað hversu góðir miðlar slík fréttabréf eru en í áðurnefndri könnun kom greinilega í ljós að þar sem myndarlega var staðið að útgáfunni voru foreldrar sérstaklega ánægðir með miðlun allra upplýsinga frá skólanum (Kristinn B. G. 1993:78). Athugandi væri að bjóða foreldrafélögum og skólanefndum pláss í slíkum fréttabréfum og auka mætti tengsl skóla og samfélags með því að dreifa fréttabréfinu til íbúa í viðkomandi skólahverfi.

Gagnkvæm miðlun upplýsinga og skoðana

Þar er átt við opna daga, foreldrafundi, foreldraviðtöl, símatíma og annað það form sem haft er á til að ræða við foreldra einslega eða í stærri hópum. Algeng gagnrýni á slík samskipti er að lítið komi út úr þeim í reynd, skipulagning sé ómarkviss og undirbúningur kennara og foreldra lítill sem enginn. Einnig er því borið við að í viðtölum hafi kennarar tilhneigingu til að ræða almennt um gengi nemenda og veigri sér við að taka á viðkvæmum vandamálum. Þá telja sumir foreldrar sig hafa of stuttan tíma í viðtölum. Í fróðlegri könnun Samfoks (1993) á skoðunum foreldra á foreldraviðtölum kemur engu að síður fram að 97% foreldra telja viðtölin gagnleg þó að ýmislegt vantaði til að þau verði enn gagnlegri. Til bóta væri að nota gátlista sem kennarar og foreldrar færu sameiginlega yfir þar sem settir eru inn þeir þættir sem eðlilegt væri að taka fyrir í slíkum viðtölum (sjá dæmi).

Annað form á tengslum heimila og skóla eru heimsóknir starfsmanna skólans á heimili. Nokkuð skiptar skoðanir eru um ágæti slíkra heimsókna og þann tíma sem í þær fer. Þeir sem hafa reynslu af slíkum heimsóknum, t.d. vegna skiptikennslu í dreifbýlinu, eru þó almennt á þeirri skoðun að þessi háttur á samstarfi við foreldra hafi fleiri kosti en ókosti og sé erfiðisins virði. En víst er að virða verður friðhelgi heimilisins ef foreldrar kæra sig ekki um heimsóknir og ekki er gefið að öllum kennurum henti þetta form.

Upphaf skólagöngu

Mikilvægt í þessu sambandi er markviss undirbúningur foreldra og barna fyrir upphaf skólagöngu. Það má gera með ýmsu móti, t.d. bjóða foreldrum og börnum þeirra að heimsækja skólann að vori, hafa sérstaka kynningarfundi eða dagskrár, gefa út kynningarrit o.s. frv. Höfuðatriði er að gera sér grein fyrir mismunandi þörfum foreldra; sumir eru að koma með sitt fyrsta barn í skólann og þekkja lítið til starfshátta í skólanum meðan aðrir hafa reynslu og þekkingu sem þeir gætu e.t.v. miðlað til þeirra reynsluminni. Þar gæti foreldrafélagið einnig komið til skjalanna og kynnt starfsemi sína og boðið nýja foreldra velkomna.

5. Samtök foreldra og fulltrúar þeirra í nefndum og ráðum

Foreldrafélög

Formleg samtök foreldra eru tiltölulega ný af nálinni hér á landi. Í upphafi voru foreldrafélögin stofnuð sem foreldra- og kennarafélög en á allra síðustu árum hefur þróunin í uppbyggingu félaganna orðið mjög á þann veg að meginþungi starfsins hefur beinst að bekkjum (deildum) skóla um leið og félögin virðast vera að breytast í hrein foreldrafélög (Hrólfur Kjartansson, 1992).

Lög foreldrafélaga leggja yfirleitt áherslu á að auka samvinnu milli heimila og skóla, standa fyrir fræðslu um uppeldisfræðileg efni, vinna að bættum aðbúnaði nemenda í og við skóla, auk þess að styðja við tómstunda- og menningarlíf þeirra. Ennfremur á ,,fulltrúi foreldra rétt til setu á kennarafundum, fundum skólanefnda og fræðsluráða með málfrelsi og tillögurétti nema þegar fjallað er um mál einstakra nemenda," eins og segir í 22. gr. laga um grunnskóla nr. 49/1991

Í könnun, sem Samfok (Guðni Olgeirsson og Unnur Halldórsdóttir 1991) stóð fyrir á starfi og viðhorfi stjórnarmanna í foreldrafélögum í grunnskólum Reykjavíkur, kom í ljós að helstu verkefni foreldrafélaganna flokkuðust undir stuðning við skólastarf (fjáraflanir o.þ.h.), vinnu við félagsstarfsemi nemenda og skipulagningu fræðslufunda. Rétt er að taka fram að hér er aðeins verið að skoða starfsemi foreldrafélaganna en ekki öll samskipti heimila og skóla. Meginniðurstaðan er sú að verkefni foreldrafélaganna snúa fyrst og fremst að stuðningi og útvegun á ýmsum björgum frekar en að þau falli beint undir nám og kennslu eða innri málefni skóla.

Foreldrar sem fulltrúar í nefndum og ráðum

Hér er um að ræða þátttöku foreldra í stjórnun skóla og ákvarðanatöku, t.d. í skólanefndum og á kennarafundum. Nauðsynlegt er að foreldrar og fulltrúar þeirra séu upplýstir um réttindi þeirra og skyldur og þeim sé gefið tækifæri til að fylgjast með þróun mála. Þannig geta þeir aflað sér þekkingar og sjálfstrausts til að taka ábyrga afstöðu í umræðum og við ákvarðanatöku. Það skýtur því skökku við ef fulltrúar foreldra á kennarafundum eru nær aldrei þeir sömu frá einum fundi til annars, eins og tíðkast við suma skóla, heldur skiptast þeir á að mæta og ná því mun síður að byggja upp þekkingu og reynslu til að taka virkan þátt í umræðum.

Niðurlag

Hér að framan hef ég dregið fram helstu rök fyrir því að skólar eigi að leggja rækt við samskipti sín við foreldra. Þar koma til lagalegar og siðferðilegar skyldur og réttindi foreldra að viðbættri þeirri staðreynd að auka má árangur skólastarfs með ,,réttum" áherslum í samskiptum heimila og skóla. Þá hef ég bent á ýmis atriði sem vert er að hafa í huga þegar skólastarfi er mörkuð stefna á þessu sviði.

Heimildir

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989. Reykjavík, Menntamálaráðuneytið.

Fullan, M. G. 1991, 2. útg. The New Meaning of Educational Change. London, Cassell Educational Ltd.

Guðni Olgeirsson og Unnur Halldórsdóttir. 1991. Niðurstöður úr könnun á foreldrastarfi í grunnskólum Reykjavíkur, 1990-1991. Reykjavík, Samfok.

Heimili og skóli - fréttabréf. 1992. Foreldraviðtalið. 1,2:4.

Hewison. 1981. Home is where the help is. The Educational Supplement, 16.01.81:20-21.

Hrólfur Kjartansson. 1992. Þróun og framtíð foreldrafélaga við grunnskóla. Uppeldi og menntun, 1.1:136-146.

Kristinn Breiðfjörð Guðmundsson. 1993. Parental Involvement and Home-School Liaison in Icelandic Schools. University of Bristol [ópr. M.Ed.-ritgerð, sjá einnig bókas. KHÍ].

Long, R. 1986. Developing Parental Involvement in Primary Schools. London, Macmillan Education.

Lög um grunnskóla nr. 49/1991.

Lög um vernd barna og ungmenna. 58/1992.

Mortimore, P. o.fl. 1988. School Matters; the Junior Years. Wells. Open Books.

Samfok [1993] Könnun fulltrúaráðs Samfoks meðal foreldra barna í grunnskólum Reykjavíkur á formi og inntaki hefðbundinna foreldraviðtala [ópr.].

Woodhead, M. 1977. Co-operation between Parents, Pre-school and the Community. Strasbourg. Council for Cultural co-operation Committee for General and Technical Education, Council og Europe.

Vegprestur: Yfirlit