Vegprestur - Kennslufræðileg umfjöllun um samkennslu: Samvinnukennsla

Gunnar Gíslason

Með samvinnukennslu er átt við að tveir eða fleiri kennarar kenni saman einum námshópi samtímis. Samsetning námshópsins getur verið breytileg milli ára hvað varðar fjölda árganga. Í því dæmi, sem stuðst er við í þessari umfjöllun, voru t.d. fyrsta árið 5 árgangar (2. - 6. bekkur) en annað árið 4 árgangar (3. - 6. bekkur) í námshópnum. Þetta stafar af því að samsetning í árgöngum og nemendafjöldi er mjög mismunandi milli ára í fámennum skólum og þess vegna getur verið nauðsynlegt að breyta samsetningu námshópsins milli ára.

Til þess að gera samvinnukennslu mögulega hafa skólar farið ýmsar leiðir og má nefna tvær sem dæmi:

a) Viðbótarstundir / skiptistundir sem skólinn fær úthlutað eru notaðar til þess geta látið tvo kennara vera með námshóp.
b) Taka má tvo námshópa (bekki), sem skilgreindir eru sem slíkir í úthlutun fræðsluskrifstofu á kennslustundum, og skella þeim saman í einn með tvo kennara.

Samvinnukennsla felur í sér ýmsa kosti sem ætlunin er að fjalla aðeins um hér. Þetta fyrirkomulag hefur verið reynt í nokkrum fámennum skólum, en hér er fyrst og fremst stuðst við ákveðna reynslu í þeim efnum sbr. leið b hér að ofan.

Hvers vegna samvinnukennsla?

Þegar farið er að huga að skipulagi skólastarfsins vakna margar spurningar sem leita verður svara við. Skólar fá úthlutað ákveðnu fjármagni frá ríkinu til skólastarfsins í formi kennslustunda. Fjöldi kennslustundanna, sem skólinn fær, er reiknaður út frá ákveðnum forsendum sem felast í skilgreiningu ríkisins á námshópum. Sú venja virðist hafa skapast að skólastarfið er yfirleitt skipulagt út frá þessari skilgreiningu, en þá vaknar fyrsta spurningin:

• Er þetta það skipulag sem gefur besta nýtingu á því fjármagni sem skólinn fær úhlutað?

Út frá kennslufræðilegum forsendum vakna svo spurningar eins og:

• Er þetta það fyrirkomulag sem hentar nemendum best?
• Eykur þetta fyrirkomulag líkur á því að kennarar geti sinnt nemendum miðað við þarfir og getu hvers og eins?
• Eykur þetta fyrirkomulag líkur á samvinnu kennara?
• Stuðlar þetta fyrirkomulag að samfellu í námi nemenda?

Þegar ég skoða reynslu mína af starfi og skipulagi í fjölmennum og fámennum skólum þá efast ég mjög um gildi þessa skipulags á skólastarfi.

Ég tel að með því að skipuleggja skólastarfið út frá samvinnukennslu að hluta eða öllu leyti opnist leið til að fá jákvætt svar við áðurnefndum spurningum.

En hvað felst í því að skipuleggja skólann út frá samvinnukennslu og á hvaða grunni verður slíkt skipulag að byggja?

Húsnæði

Til þess að geta skipulagt samvinnukennslu þarf að huga vel að þeim aðstæðum sem skólinn býr við. Þó er rétt að taka fram að sjaldan eru aðstæður þannig að ekki sé hægt að framkvæma það sem hugur stendur til.

Æskilegast væri að hafa rúmgóðar stofur, helst samliggjandi, sem hægt er að opna á milli. Í mörgum fámennum skólum er rúmgóður salur sem gæti nýst vel í þessu sambandi.

Nýting fagþekkingar

Samvinnukennsla leiðir af sér aukna samvinnu kennara. Best er að velja saman kennara sem hafa ólíka sérþekkingu á greinum. Það væri t.d. æskilegt að velja saman kennara þar sem annar hefði sérþekkingu í stærðfræði og raungreinum og hinn íslensku og samfélagsgreinum. Þeir gætu skipt á milli sín ábyrgð á skipulagi og framkvæmd kennslu í greinunum en hjálpuðu báðir nemendum í öllum greinum. Með því móti mætti nýta kosti faggreinakennslu og bekkjarkennslu. Þannig losna kennarar undan þeirri ábyrgð sem fylgir því að kenna greinar sem þeir telja sig ekki hafa fullt vald á.

Vinna við námsmat verður einnig allt önnur og sjónarhornið víðara ef marka má málsháttinn ,,Betur sjá augu en auga"

Meiri sveigjanleiki í kennsluháttum

Með samvinnukennslu gefst meira svigrúm til þess að sinna einstaklingum og minni hópum, hvort sem um afburðanemendur er að ræða eða nemendur sem þurfa sérstaka aðstoð. Hægt er að skipta hópnum upp eftir þörfum þannig að annar kennarinn sé með stóran hóp á meðan hinn sinnir litlum hópi t.d. þegar um innlögn er að ræða eða sérstaka aðstoð. Með þessu gefst kennaranum sem er með litla hópinn tækifæri til að sinna honum án þess að eiga á hættu að vera truflaður af öðrum nemendum eins og kennarar í fámennum skólum þekkja vel hafi þeir verið einir með samkennsluhóp.

Kennaraskipti og samskipti við nemendur

Oft er það þannig í fámennum skólum að skólanum er skipt í þrjár til fjórar deildir (námshópa). Eru þá ákveðnir kennarar sem kenna alltaf sömu deild. Þetta þýðir það að nemendur færast frá einum kennara til annars eftir því sem þeir eldast. Nemendur þurfa því að laga sig að nýjum kröfum og viðhorfum í hvert sinn sem þeir færast á milli deilda. Þetta hefur í för með sér marga ókosti og er tímafrekt ef horft er til þess tíma sem skólinn hefur til kennslu. Með samvinnukennslu er hægt að draga úr þessum þætti í skólastarfinu og ætti að auka líkur á samfellu í námi nemenda.

Það er þannig í mannlegum samskiptum að ekki er hægt að ætlast til þess að öllum líki við alla, eða allir nái að mynda tengsl við alla. Þetta á alveg eins við um samskipti kennara og nemenda. Með samvinnukennslu býðst nemendum og kennurum þeirra meira svigrúm hvað þetta varðar en ella. Líkur á því að nemandi geti myndað eðlileg tengsl við kennara sinn ættu því að aukast og líkur á árekstrum að minnka.

Möguleiki til að nýta kennslustundir betur

Með samvinnukennslunni gefst skólastjórnendum tækifæri til að nýta kennslustundir betur. Þetta fer þó eftir aðstæðum, en eitt dæmi er hægt að taka af slíkri nýtingu.

Ef annar kennarinn eða báðir koma að einhverju marki nálægt sérkennslu er hægt að skipuleggja hana þannig að kennarinn fari út úr tíma hjá hópnum t.d. í skriftarstund eða nestistíma, þar sem einn kennari getur séð um allan hópinn, og sinni sinni sérkennslu. Þetta þurfa ekki að vera nema 20 mínútur í einu. Ef þessi kennari gerir þetta fimm daga vikunnar á hann eftir að skila 100 mínútum inn til námshópsins síns. Þessar kennslustundir, sem svona fást, er hægt að nota á ýmsa vegu t.d. sem innlagnartíma í einhverjum greinum hjá hluta hópsins.

Til umhugsunar

En það er ýmislegt sem þarf að hafa í huga þegar farið er af stað með samvinnukennslu og er rétt að nefna það helsta hér:

• Í samvinnukennslu þurfa að veljast kennarar sem geta unnið náið saman.
• Þetta er mjög tímafrek vinna í upphafi, sérstaklega á meðan kennararnir eru að þreifa sig áfram og skipuleggja samvinnuna og verkaskiptinguna. En slík vinna skilar sér seinna ef samstarfið heldur áfram.
• Skólastjórnandinn verður að fylgjast náið með frá upphafi og styðja vel við bakið á kennurunum og auðvelda þeim vinnuna með því að huga vel að skipulagi stundaskrár og öllum aðstæðum í skólanum.
• Hætta er á að kennararnir, sem fara í slíka samvinnu, festist í skipulagningunni og nái ekki að nýta sér þá kosti sem slíkt skipulag býður upp á.
• Eins og öllu þróunarstarfi þarf að gefa starfinu tíma til að þróast og er mjög mikilvægt að kennarar taki ekki stærri skref í einu en þeir treysta sér til að standa undir.
• Mikilvægt er að kennarar, sem vinna saman á þennan hátt, skipti ábyrgðinni á milli sín þannig að klárt sé hver ber ábyrgð á hverju og hvar um sameiginlega ábyrgð er að ræða.