Samtök fámennra skóla (úr Vegpresti. Handbók fyrir skóla)

Hafsteinn Karlsson

Samtök fámennra skóla voru stofnuð að Flúðum í Hrunamannahreppi haustið 1989. Upphaf þeirra má rekja til þess að haustið 1985 kom hingað til lands norskur skólamaður að nafni Asbjörn Åsgård. Hann var áhugamaður um fámenna skóla og hafði unnið að málefnum þeirra í Vestur-Noregi. Hann heimsótti Pétur Bjarnason, fræðslustjóra á Vestfjörðum og var hjá honum í nokkra daga og skoðaði nokkra fámenna skóla í því kjördæmi. Í júní 1986 fór Pétur ásamt Guðmundi Inga Leifssyni, fræðslustjóra á Norðurlandi vestra, og Elínu Einarsdóttur, starfsmanni Fræðsluskrifstofu Norðurlands vestra, til Förde í Vestur-Noregi og kynntu þau sér þar málefni fámennra skóla á þeim slóðum. Eftir að heim var komið undirbjuggu Guðmundur Ingi og Sigþór Magnússon, þáverandi námsstjóri, námskeið fyrir kennara í fámennum skólum. Námskeiðið var haldið að Reykjum í Hrútafirði haustið 1986 og var Sigurlín Sveinbjarnardóttir leiðbeinandi þar ásamt þeim Sigþóri og Guðmundi. Námskeiðið þótti takast vel og ári síðar var haldið annað námskeið að Skógum. Þar var leiðbeinandi auk þeirra þriggja, sem áður er getið, Norðmaðurinn Gunnar Skjölberg. Gunnar var leiðandi í starfi fámennra skóla í Sogn- og Firðafylki í Noregi. Vorið 1988 var svo haldið tveggja vikna námskeið á vegum Kennaraháskóla Íslands í Noregi fyrir kennara og skólastjóra í fámennum skólum á Íslandi. Námskeið þetta sóttu 25 kennarar og 5 starfsmenn menntamálaráðuneytis og fræðsluskrifstofa. Þátttakendur á þessu námskeiði hittust ári síðar að Reykjum í Hrútafirði og þar var ákveðið að boða til stofnfundar Samtaka fámennra skóla dagana 8.-9. september 1989 á Suðurlandi og var þeim Sunnlendingum, sem á fundinum voru, falið að undirbúa stofnfundinn.

Á stofnfundinn mættu 80 kennarar fámennra skóla hvaðanæva af landinu. Þar var samþykkt að hlutverk samtakanna skyldi vera að efla samtarf og samskipti fámennra skóla, stuðla að bættu og fjölbreyttara skólastarfi og standa vörð um hagsmuni skólanna. Í upphafi var ákveðið að glíma ekki við mörg verkefni í einu og því miðaðist starfið í fyrstu að því að halda þing samtakanna einu sinni á ári. Á þingunum er aðalfundur samtakanna haldinn, þar eru kynningar á skólastarfi og einnig eru þar rædd sérstök málefni fámennra skóla. Þingin færast milli fræðsluumdæma. Fyrsta þingið, stofnfundurinn, var eins og áður segir að Flúðum í Hrunamannahreppi, annað þingið var að Laugum í Reykjadal, það þriðja á Eiðum, fjórða á Reykjum í Hrútafirði, fimmta þingið á Núpi í Dýrafirði og sjötta þingið var haldið á Varmalandi í Borgarfirði. Í tengslum við þingin á Eiðum og Núpi stóð endurmenntunardeild Kennaraháskóla Íslands fyrir námskeiðum um kennsluhætti í fámennum skólum. Einnig veitti endurmenntunardeildin fjárhagslegan stuðning við komu hins kunna breska fræðimanns, Adrian Bell, sem hélt fyrirlestur á þinginu á Varmalandi.

Í fyrstu var ekki um eiginlega stjórn að ræða, heldur n.k. undirbúningsnefnd fyrir næsta ársþing. Á þinginu á Reykjum varð hins vegar nokkur breyting á. Þá voru ýmis teikn á lofti sem ollu því að talið var nauðsynlegt að efla og auka starf samtakanna nokkuð. Þar var því lögum samtakanna breytt og ákveðið að kjósa stjórn sem gæti tekið á þeim málum sem upp kynnu að koma. Samtökin létu nokkuð að sér kveða í umræðum um sameiningu sveitarfélaga og einnig hafa þau lagt orð í belg varðandi breytta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í rekstri grunnskóla. Samtökin hafa átt mjög gott samstarf við Kennarasamband Íslands. Það hefur aðstoðað við útgáfumál og fundahöld og með þeim hætti verið samtökunum mikilvægur bakhjarl.

Samtökin hafa ávallt varast að vera með of mörg járn í eldinum. Þau hafa því einbeitt sér að fáum málum í einu og lagt allan sinn kraft í þau. Þannig telja þau sig gera mest gagn. Aðaláherslan hefur verið lögð á að standa vörð um hagsmuni fámennra skóla og efla þekkingu manna á kennslufræði þessarar skólagerðar

Starfsemi Samtaka fámennra skóla byggir á mikilli sjálfboðavinnu því að þau hafa yfir takmörkuðu fjármagni að ráða. Ekki er um eiginlega félagaskrá að ræða, heldur er hverjum skóla, sem fellur undir skilgreiningu samtakanna á fámennum skóla, gefinn kostur á að greiða árlega framlag til þeirra. Þeir peningar sem þannig koma í sjóð samtakanna eru notaðir til að fjármagna starfsemi þeirra. Einnig hafa þau notið nokkurra styrkja frá Kennarasambandi Íslands og endurmenntunardeild Kennaraháskóla Íslands.

Vegprestur (Handbók): Yfirlit Heimasíða Samtaka fámennra skóla